De goede reuk

DE GOEDE REUK

Over geuren, ruiken en proeven hebben we de mond vol. Een paar honderd uitdrukkingen in onze taal bewijzen dat. Wie echter zijn neus eens wat dieper steekt in alles wat met smaken en ruiken te maken heeft, stuit op een aantal merkwaardige zaken. In dit artikel willen we een aantal aspecten van ons "5e zintuig" benoemen, met hun relaties in ons psychische en geestelijke leven.

Tevens hopen we dat kennis en inzicht, veel chr. hulpverleners zal inspireren te zoeken naar een juiste plaats van geuren en ruiken in het Bijbelse mensbeeld. Christelijke hulpverlening moet zich niet bij de neus laten nemen door de inzichten van de spirituele aromatherapie, maar zal zich laten leiden door God, die ons te allen tijde in Christus doet zegevieren en de reuk van Zijn kennis allerwegen door ons verspreidt. (2Kor.2:14)

Een goede neus voor iets hebben

In onze waardering over de zintuigen neemt de reuk de minst favoriete plaats in. We hechten meer waarde aan zien en horen dan aan het ruiken. De mens laat zich in zijn zintuiglijke waarneming dan ook het eerst door het oog leiden. Pas als zijn oog het sein op groen zet gaat hij de neus en tong gebruiken. Bij een hond is dat bv net andersom.

Onze zintuigen geven via de zenuwen deze informatie door aan de hersenen. Bij de mens vinden we de reukzintuigcellen in een gespecialiseerd stukje slijmvlies in de neus. Het heeft een oppervlakte van 3cm2, bij veel dieren is dit aanzienlijk groter zo heeft een kat bv 21 cm2 reukslijmvlies. Toch is onze neus nog zeer gevoelig, we kunnen bv vanille nog ruiken in een concentratie van 0,000 000 002 gr per cm3.

Behalve de zintuigcellen bevat het reukslijmvlies ook steuncellen en slijmproducerende kliercellen. Hierin vinden we ook de in de neusholte gelegen zweepharen. Deze vangen vanuit de langsstromende lucht geurstofmoleculen en lossen deze op in het slijmvlies. Op de tekening van een zintuigcel ziet u een lange uitloper, die rechtstreeks naar het reukcentrum in de hersenen gaat.

Onze neus is in feite een chemisch, zintuiglijk wonder, zij functioneert in een belangrijke mate op onbewust niveau. In afwijking van de overige zintuigen, die via een lang en ingewikkeld zenuwsysteem informatie doorgeven aan de diverse delen van de hersenen, rapporteert het reukorgaan aan het limbische systeem. (Ook wel het rhinencephalon of reukhersenen genoemd.) Het limbische systeem staat in nauwe verbinding met de hypothalamus en hersenstam en speelt een belangrijke rol bij elementaire behoeften, zoals eten, drinken, ademhaling en seks.

Zo arriveert een geur eerst in de emotionele regio van het limbische systeem, waarna hij pas, doorgestuurd wordt naar het denkende delen daar eventueel "vertaald" en beoordeeld wordt. Het feit dat we geuren wel kunnen onderscheiden maar nauwelijks kunnen benoemen laat eveneens zien, dat er een verschil is tussen de reuk en de overige zintuigen, probeert u maar eens te omschrijven hoe een roos ruikt.

Onze zintuigen geven dus aan de hersenen informatie door. Bij de dieren gaat het instinct werken, zij hebben vertrouwen in de situatie of worden juist afgeschrokken. De zintuiglijke waarneming wordt gevolgd door een handeling. Voedsel wordt herkend door de geur en vervolgens opgegeten of niet.

Reuk en smaak dienen om ons te laten eten en zo ons lichaam in stand te houden. Behalve een verstandelijk oordeel (beslissing eetbaar, oneetbaar) speelt bij de mens nog een gevoelsmatig oordeel mee. Het verstand en emotionele leven zijn in elkaar verweven. Laten we eens een voorbeeld geven over het gehoor.

Met je verstand onderscheidt je de klank van een fanfare t.o.v. die van het concertgebouworkest, maar met je gevoel geef je de voorkeur aan een mars boven een symfonie, of nog verfijnder aan Bach boven Beethoven. Zo herkent men een menselijke stem met zijn verstand, maar zijn gevoelsmatige waardering verandert als hij de stem hoort bv van Wim Kan, Wim Kok of Wim de Bie. Dit gevoelsmatig oordeel kan per persoon verschillen. Wat de reuk betreft is juist de emotionele lading aan dingen bijzonder belangrijk.

In geuren en kleuren vertellen

Vaak zonder het zelf te merken worden onze emoties en ons gedrag door geuren beïnvloedt. Geuren zijn associatief sterk verbonden met onze herinneringen. Een bekend dichteres drukt het zo uit:
De reukzin is een machtige tovenaar, die ons meeneemt over duizenden kilometers en door alle jaren van ons leven. De geuren van vruchten voeren me terug naar mijn huis in het zuiden, naar de stoeipartijtjes in de perzikgaard van mijn kinderjaren. Andere plotselinge en voorbijzwevende geuren kunnen mijn hart van vreugde laten zingen of doen ineenkrimpen van herinnerde smart. Ik hoef maar aan geuren te denken en mijn neus vult zich met allerlei aroma's, die zoete herinneringen aan voorbije zomers en verre rijpende velden doen ontwaken.

Wetenschappelijk heeft men kunnen vaststellen dat onze motivatie, sympathie,antipathie,seksualiteit, herinneringen en creativiteit in het limbische systeem zijn gelokaliseerd. Het is de schakelcentrale voor het vegetatieve zenuwstelsel, dat geheel zelfstandig alle belangrijke levensprocessen als ademhaling, spijsvertering, hartslag secretie van hormonen etc. regelt zoals al vermeld. De moleculen van reukstoffen brengen in de neus zenuwimpulsen teweeg die in het limbische systeem naar herinneringen en emoties worden doorgeschakeld.

Doordat de reukzin en herinnering zo dicht tegen elkaar liggen, kan een geurassociatie een emotie oproepen en gedrag beïnvloeden. Dit wordt o.a. in de voedingsmiddelenindustrie gebruikt om op allerlei manieren de verkoop te stimuleren. Bekend zijn o.a. de gearomatiseerde toetjes met de meest exotische geuren en smaken. Maar niet alleen voedingsmiddelen zijn gearomatiseerd.

Een plastic schoen kan tegenwoordig "ontzettend" naar leer ruiken en natuurlijk gas wordt kunstmatig voorzien van een alarmgeur. Op het Engelse vliegveld Heathrow wordt een lichte dennengeur verspreid om de nerveuze reizigers op hun gemak te stellen. In Japan worden sommige kantoorgebouwen nauwelijks merkbaar geparfumeerd, om het personeel te stimuleren. Werknemers worden 's ochtends ontvangen met een zweempje citroen, dat na enkele uren wordt vervangen door een lichte bloemengeur ter verhoging van de concentratie en 's middags kan men er flink tegenaan met een houtlucht. Dit alles zou uitstekende bedrijfsresultaten opleveren.

Het is onvoorstelbaar hoeveel in dit "geurentijdperk" aan manipulerende geuren gebruikt wordt; Dat varieert van kleding, platen, meubels, vloerbedekking,auto's, handtassen en voedsel voor dieren. Makelaars in onroerend goed spuiten soms een "vers gebakken cakelucht" in de keuken van een huis, voordat ze een klant rondleiden. Winkelcentra voegen "pizzageur" toe aan het airconditioneringsysteem, zodat het winkelend publiek zin krijgt de restaurants te bezoeken, enz, enz.

Ergens lucht van krijgen

De reukzin heeft een aantal verschillende functies die grotendeels overeenkomen met de andere zintuigen.

In de eerste plaats vervult de reukzin een waarschuwingsfunctie. Dieren worden gealarmeerd door de geur van een roofdier. Mensen helpt het giftige stoffen te vermijden, omdat vrijwel alle giftige stoffen al bij lage concentraties geroken kunnen worden. (Sommige uitzonderingen zoals koolmonoxide daargelaten)

Geuren spelen een belangrijke rol bij het zoeken naar voedsel.

In de derde plaats zijn geuren belangrijk in het reguleren van de relaties tussen individuen van eenzelfde soort, de geurstoffen die hiervoor gebruikt worden heten feromonen. Zo "praten" dieren van een bepaalde soort a.h.w. met elkaar d.m.v. geursignalen: Chemische communicatie. Enkele aspecten zijn :

  • Moeder en kind herkennen elkaar o.a. aan lichaamsgeuren.
  • Bij veel diersoorten helpen geuren het individu om zijn plaats in de sociale orde van een groep te vinden.
  • Seksuele relaties zijn bij veel diersoorten strikt gereguleerd door geuren. Zo kunnen bepaalde vrouwtjes vlinders een stof afscheiden die mannetjes van dezelfde soort naar hen toe kan lokken over afstanden van 20 km.
Hoewel de laatste eigenschap bij menselijke communicatie nog niet bewezen is, is het wel zo dat individuen elkaar kennen aan hun geur. Tevens is bij onderzoek gebleken dat verandering in de geur, de waardering voor elkaar beïnvloedt. Vooral copuline (Een mengsel van geuren dat qua samenstelling overeenkomt met de werkzame bestanddelen in de vagina van apen!!) levert duidelijke resultaten op.Onder invloed van deze geur worden vrouwen zowel door mannen als vrouwen als meer sexy ervaren terwijl ze door mannen als minder verlegen gezien werden.Op de waardering voor andere eigenschappen zoals betrouwbaarheid, openheid en vriendelijkheid heeft copuline geen effect.

De parfum en reukindustrie is een van de meest opkomende bedrijfstakken in de westerse wereld. Elke dag ademen we ongeveer 23040 keer in en uit en verplaatsen ca. 438 m3 lucht. Ademen neemt ongeveer 5 sec. in beslag, 2sec om in en 3 sec om uit te ademen. En in die tijd vloeien de geurmoleculen door ons lichaam. Geuren omhullen ons, wervelen om ons heen, dringen ons lichaam binnen en worden door ons uitgescheiden. In onze huid bevinden zich zweetklieren, die een heel persoonlijke, individuele geur produceren. Deze geur kan,ook bij verschillende stemmingen en ziektes nuances vertonen. Stress of agressie brengt een andere geur met zich mee als een evenwichtige, opgewekte stemming.

Een goede neus voor iets hebben

Men schat dat er in Noord-Amerika ongeveer 2 miljoen mensen hun reuk-en smaakzin permanent kwijt zijn. Dit kan fatale gevolgen hebben. Chauffeurs hebben hun leven verloren omdat ze de giftige gassen niet roken, die hun cabines binnendrongen.Scheikundigen zijn in laboratoria gestikt en vliegtuigtechnici zijn ook gestorven wegens het niet waarnemen van gevaarlijke gassen.

De reuk en diens zintuiglijke begeleider de smaak hebben invloed op het functioneren van het spijsverteringssysteem. Prikkelingen van zintuigen kan tot eten aansporen, de hoeveelheid en het type speeksel beinvloeden, de peristaltische bewegingen van de ingewanden verbeteren, de hoeveelheid van de alvleesklier afscheiding en het proteÔnegehalte daarin bepalen en invloed uitoefenen op de keuze van voedingsstoffen.

Dr R. Henken hoofd neuroendocrinologie van een bekend ziekenhuis in Washington schrijft veel patiÎnten met reukproblemen ong. 100mg zink per dag voor omdat dit waarschijnlijk nodig is in de vloeistoffen waarin de reukreceptoren baden. Dit kan vooral goed helpen na een influenza-achtige ziekte, waarna het reukvermogen snel terugkeert.

De moderne arts gebruikt nog altijd zijn neus als hij de oorzaak van een bewusteloze toestand van een patient wil onderzoeken. Ruikt de patient naar alcohol of naar een vergif zoals cyaankali dan is het antwoord duidelijk. Hangt er een eigenaardige zoete lucht om de patient die aan aceton herinnert dan is de oorzaak van een coma waarschijnlijk suikerziekte. Ruikt de adem van het slachtoffer naar ammoniak. dan zit de oorzaak waarschijnlijk in de nieren. In geval van ingewandstoornissen kan de adem naar ontlasting ruiken. Ruikt de patiÎnt gewoon smerig dan kan hij of zg geestesziek zijn of seniel of dermate verarmd dat ondervoeding de oorzaak van een coma kan zijn. Long en huidabcessen geven de lucht van rotting af en zowel artsen als medisch ongeschoolden hebben gemeld dat sommige patienten bij het naderen van de dood naar vure-of grenenhout gaan ruiken. Verder is de zg menses-adem bekend, een ui-achtige geur, die wordt veroorzaakt door een verandering van de zwavelsamenstelling in het lichaam gedurende de menstruele cyclus van de vrouw.

In een medisch tijdschrift drong dr. Th Cone van de Harvard Medical School er bij zijn collega's op aan, het reukorgaan als een essentieel onderdeel van het medisch onderzoek te gebruiken. Zo zijn er bv een aantal stofwisselingsziektes die zich het eerst door geur manifesteren. In bepaalde gevallen kan snelle bepaling van het probleem, schade en zelfs dood voorkomen. Enkele voorbeelden hiervan zijn P.K.U. Phenylketonuria, het kind kan geen enzym aanmaken dat de phenylanine stof verwerkt. Als gevolg hiervan treedt hersenletsel op als er geen maatregelen genomen worden om de aminozuren in de voeding te verminderen. De aanwas van het phenylacetisch zuur in de urine en het zweet van het kind heeft een "muisachtige" geur.

Een ander stofwisselingsziekte, die te ruiken is,is het isovalerisch acidemia syndroom die kinderen "kaasachtig" doet ruiken of naar zweetvoeten. We zullen hier zeker geen volledig beeld geven van het voorkomen en gebruik van geuren in de medische diagnostiek en therapie, hetzij dan een vorm die op grote schaal voorkomt. Het is voor anderen een even pijnlijk asociaal gedrag nl het winden laten. Men schat dat 30 tot 50% van het ingewandgas het gevolg is van fermentatie en de daaropvolgende gasachtige producten van bacteriÎn die inwerken op onverteerde voedselresten. De resterende 50 tot70% gas bestaat uit ingeslikte lucht. Dit gas kan ontstaan door onvoldoende vertering. Sommige mensen reageren op emotionele stress en onrust door lucht in te slikken. Het opgeven van de gewoonte kauwgom te kauwen, te snoepen (suikerprodukten) en koolzuurhoudende frisdranken te drinken kan al tot heel wat minder darmgasvorming leiden.

Spanningen en geuren hebben toch al veel met elkaar te maken. Aan het angstzweet herkennen paarden en honden onze angst. Ook wij kennen in het taalgebruik een soortgelijke communicatiemechanisme: Ik kan hem niet luchten of zien.

In de moderne Body-Mind Healing (de sterkst groeiende tak in de gezondheidszorg) worden geuren met bijbehorende associaties gebruikt in de psychotherapie. Dit om herinneringen door geuren te vergemakkelijken en zo geuren als diagnostisch middel te gebruiken. Geurassociaties worden zelfs gebruikt om reflexen in het lichaam te stimuleren.

Bij een meisje met een ernstige vorm van Lupus erythematodus (dit is een auto-immuunziekte waarbij het lichaam afweerstoffen tegen zichzelf maakt) werd een sterk medicijn gebruikt met veel schadelijke bijwerkingen, waaraan het meisje ten onder dreigde te gaan. Door op het moment van injecteren van dit middel een tijd lang een onbekende sterke geur en sterke vreemde smaak toe te dienen via een drankje ontstond een soort Pavlov reactie in haar lichaam, die na enige tijd alleen veroorzaakt werd door deze sterke geurprikkel. Zodat in ieder geval een tijd lang de reactie in haar lichaam optrad alsof ze de gevaarlijke medicijnen toegediend kreeg maar nu zonder de schadelijke bijwerkingen. dit is nog maar het begin van de complexe diagnostiek en therapeutische werking van lichaamsgeuren.

De geur van Christus

Het zuiverend gebruik van olie en welriekende specerijen zien we in de Bijbel bij de zalving tot koning. (1Sam 10:1) Heeft de Here u niet tot vorst over zijn erfdeel gezalfd? Ook de voetwassing behoorde tot een meermalen genoemd ritueel. Zoals de ontroerende voetwassing tijdens de maaltijd te Bethanie waar Maria Magdalena de voeten van Jezus zalft. Joh.12:3 Maria dan nam een pond echte kostbare nardusmirre en zij zalfde de voeten van Jezus en droogde Zijn voeten af met haar haren en de geur der mirre verspreidde zich door het gehele huis.

Geestelijk gezien is dit een beeld van de totale verootmoediging en overgave aan Christus waardoor de Heilige Geest werkzaam kan zijn. Het afleggen van het oude leven, waardoor Gods Geest (Nardusolie) werkzaam kan zijn door in ons leven Christus te verheerlijken.

Maar ook weergaloos en bijna bedwelmend van geurrijke taal is het Bijbelse Hooglied, waarin de bruid (Mijn geliefde is mij een bundeltje mirre rustend tussen mijn borsten Hooglied 1:13) en bruidegom elkaar bezingen.

Van honingzeem druppelen uw lippen, bruid
honing en melk is onder uw tong
en de geur van uw klederen, is als de geur van Libanon
Een afgesloten hof zijt gij, mijn zuster, bruid.
een afgesloten wel, een verzegelde bron
Wat uit u opspruit is een lusthof van granaatappelbomen
met kostelijke vruchten, hennabloemen en nardusplanten
nardus en saffraan, kalmus en kaneel met allerlei wierookstruiken,
mirre en aloÎ met al de kostbare specerijen. (Hooglied 4: 11-15)
In Ex.30: 34-37 kunnen we lezen dat Mozes die ten tijde van Ramses de2e (13e eeuw v Chr) de Israelieten uit Egypte wegleidde, nauwkeurige aanwijzingen had gekregen van God voor het samenstellen van een reukoffer. Neem u welriekende stoffen: druipende hars, onyx en galbanum, welriekende stoffen en reine wierook in gelijke delen. Gij zult dit alles maken tot een reukwerk een mengsel, zoals een zalfbereider bereidt, gezouten, zuiver, heilig. Een gedeelte daarvan zult gij uiterst fijn wrijven en iets ervan leggen VOOR de Getuigenis in de tent der samenkomst waar Ik met u zal samenkomen, allerheiligst zal dit voor u zijn. En wat het reukwerk betreft dat gij bereiden zult, volgens deze bereidingswijze zult gij niets voor u zelf maken; Het zal u iets heiligs zijn voor de Here.

Christus is de sleutel voor al de typen. (Luk.24:44) Hij is de slotsom van al de offeranden (Hebr. 10: 5-10) In deze laatste tekst vinden wij een voorafschaduwing van het EENmalige offer van het Lichaam van de Here Jezus. Als je het meest vertrouwd bent met een persoon (Christus) herken je het eerst Zijn schaduw. (Col.2: 17 Hebr. 8:5 10:1)

Door middel van de offers brengt God, binnen het bereik van ons beperkte vermogen enig begrip van de hoge staat van Zijn heiligheid en de afschuwelijkheid van de zonde van de mens.Maar die onkreukbare heiligheid gaat gepaard met een onbeperkte genade, die tegemoet komt aan de behoefte van de mens. De reukoffers worden tegelijk gebracht bij het brandoffer, het vredeoffer alsook het spijs en drankoffer.

De offers waren er in de eerste plaats voor om de offeraar aannemelijk te maken voor God. De lieflijke reuk betekent letterlijk ook de reuk der rust (Gen 8:21)

Pas als de mens bekleedt met Christus (2Kor.5:3) d.w.z. met het leven van Christus, door het plaatsvervangend lijden sterven en de opwekking van de Heilige Geest in het nieuwe opstandingsleven van Christus, pas dan kan hij vrijmoedig voor God komen. (Hebr. 10:22) Laten we toetreden met een waarachtig hart in volle verzekerdheid des geloofs met een hart dat door de besprenging gezuiverd is van besef van kwaad en met een lichaam gewassen met zuiver water.

Is de mens door geloof en uit genade EEN geworden met Christus (Joh 17:21) dan staat hij in de geur van Christus en kan zo bij God komen. Frappant is dat een van de belangrijkste bestanddelen van het geuroffer wierook is, dat is de witte en gele hars van de boswelia boomsoorten, een hartversterkend middel is.

Samen met wijn (beeld van het vergoten bloed van Jezus) olijfolie (lijden van Christus o.a. in Gethsemane=olijvenpers) en een beetje honing (beeld van het Woord van God) Dit mengsel verbeeldt voortreffelijk de genezing van het nieuwe hart, zodat de mens opnieuw geboren kan worden en voor God kan komen. Ex 36:25-27

Als we door het offer van Jezus Christus voor God mogen komen laten we er dan ook naar handelen door niet alleen vanuit onszelf te leven, maar vanuit het leven van Christus Ef 5:1-2 formuleert het aldus:Wees dan navolgers Gods als geliefde kinderen en wandelt in de liefde zoals ook Christus u heeft liefgehad en Zich voor ons heeft overgegeven als offergave en slachtoffer Gode tot een welriekende reuk.

Maar God zij gedankt, die ons te allen tijde in Christus doet zegevieren en de reuk van zijn kennis allerwegen door ons verspreidt, want wij zijn voor God een geur van Christus onder hen die gered worden en onder hen die verloren gaan, voor deze een doodslucht ten dode, voor genen een levensgeur ten leven. (2Kor2:14-16)

Gerard Feller 1995

Literatuur:

Tussen neus en lippen- J. Claassen Baarn Tirion 1993
Geuren bepalen nuw leven---R. Winter Baarn Meulenhof 1978
Een kwestie van smaak----Ch. Titulaer Amsterdam Elsevier
Genezen met de Bijbel--K. Allgeier Den Haag Boekencentrum 1990
Reis door het rijk der zinnen--D Ackerman Utrecht Spectrum 1990
Geur en reuk-- Cahier Biowetenschappen Leiden 1982
Supersense--John Downer Kampen La Riviera/Voorhoeve 1989


Share:Del.icio.us!Facebook!Google!Live!Yahoo!

Categorie: Psychosomatische onderwerpen