Dansen met de afgoden uit het verleden

michael door  Arthur W. Hunt 3

“Michael Jackson kwam weer tot leven” berichtte USA Today  in een verwijzing naar een uitzending van de Billboard Music Award in 2014. Pulse Evolution, het bedrijf dat de techno-thriller op de markt bracht, gebruikte dezelfde techniek als enkele jaren geleden toen de geest van de omgebrachte rapper Tupac Shakur werd opgeroepen op het Coachella muziek festival. (1) Het lijkt veel meer opnecromantie, een methode waarbij getracht wordt te communiceren met de doden.(**)   

De concerten zijn veel meer te zien als live-uitvoeringen dan muziekvideo’s. Omdat Michael Jackson al zes jaar dood was, ademde het Billboard evenement veel meer de sfeer van een heftige seance uit. Tijdens het concert verscheen Jacksons beeld synchroon met de echte dansers op het podium terwijl hij 'Slave to the Rhytm’ zong van zijn postume album Xscape. Dergelijke concerten zijn er gepland voor Elvis Presley, Frank Sinatra en Marlyn Monroe. Of ’dansen met de doden’ of dansen met de geesten een nieuw soort entertainment zal worden of een weer een voorbijgaande rage, zal de toekomst uitwijzen, maar het zegt in ieder geval iets over de zich steeds meer ontwikkelende cultuur van supersterren. 

Sterren en de grafische en media-revolutie.

In zijn baanbrekend boek The Imagebeschreef de historicus Daniel Boorstin hoe in onze cultuur een geweldige verwarring van onwerkelijkheid gecreëerd wordt tussen feiten en fictie’. (2)  Telegrafie, fotografie, radio en televisie, (internet en sociale media) hebben pseudo-gebeurtenissen, nepnieuws en fantasieën geënsceneerd die vooral de aandacht op zichzelf moesten vestigen. Boorstin hield zich niet alleen bezig met de inmiddels wel bekende cultuur van egocentrische fotosessies en mediagebeurtenissen. Hij roerde een veel groter probleem aan. Amerikanen en westerlingen verwarren niet alleen het kopie met het origineel, maar verkiezen zelfs de namaak boven het echte! Nieuws werd niet langer verzameld, het werd gemaakt. De reiziger, een persoon die reizen maakt, werd vervangen door iemand die bijvoorbeeld in Amerikaanse hotels verblijft die er als Franse hotels moeten uitzien. 

De held, een persoon die bekend staat om zijn prestaties, wordt vervangen door een beroemdheid die alleen bekend staat om zijn beroemdheid. De claim van de beroemdheid op roem en eer is de in feite gericht op de beroemdheid zelf. Het is een persoon die bekend staat als een beroemdheid. Het succes van de filmster overschaduwt de persoon die ze daadwerkelijk geportretteerd hebben. Je zou kunnen zeggen bij de oude Mozes film: de acteur Charlton Heston overschaduwde Mozes. John Wayne is veel beroemder dan Davy Crockett en Leonardo DiCaprio is bekender dan Howard Hughes. 

Al in het midden van de negentiende eeuw voorzagen scherpzinnige waarnemers de gevolgen van de grafische revolutie. Vóór de Amerikaanse burgeroorlog schreef een jonge Oliver Wendell Holmes in The Atlantic Monthly dat de komst van de fotografie het verschil tussen de vorm en werkelijkheid zou doen vervagen. Hij zei dat het beeld belangrijker zou worden dan het object zelf, en in feite het object overbodig zou maken. (3) Holmes vergeleek dit proces met een jager die zich in de natuur bezighield met stroperij. Elk denkbaar echt object in natuur en kunst zal uit ons gezichtsveld verdwijnen. Mannen jagen op allerlei mooie en grootse objecten in kunst en cultuur, vergelijkbaar met wat veel mensen in Zuid-Amerika doen die op vee jagen en alleen geïnteresseerd zijn in de pels en de rest van het karkas van weinig waarde achten. (4)

Later beschreef Christopher Lasch de moderne mens van de twintigste eeuw als een persoon die gevangen zit in een huis van spiegels. Hij schreef in The Culture of Narcissism: “We leven in een werveling van beelden en echo’s die de ervaring vastleggen en in slow motion afspelen”. Camera’s en opnameapparatuur overschrijven niet alleen ervaringen, maar ze veranderen ook de kwaliteit ervan,waardoor het moderne leven veel meer het karakter krijgt van een virtuele werkelijkheid.” (5)In het selfie tijdperk worden er zelfs selfies gemaakt bij ongelukken en rampen waarbij men zelf centraal staat. (G.F.) Als Lasch vandaag weer op aarde zou komen, hoe zou hij dan naar Facebook en YouTube kijken? 

Het interessante van de grafische revolutie is niet dat de ene technologie in plaats kwam van de andere, immers de radio vervangtde televisie niet, maar elke innovatie bouwt voort op de vorige en neemt de andere in zichzelf op, synchroniseert ermee. Hoewel de communicatietechnologieën meer en meer overal verkrijgbaar en persoonlijker zijn geworden, hebben ze de productie van pseudogebeurtenissen en nepnieuws niet verminderd, net zomin als men gestopt is met het creëren van beroemdheden. In sommige opzichten heeft het navelstaren, dat zich afspeelt in de sociale media, ons allemaal sterren gemaakt in het cyberuniversum. Beroemdheden zijn tot droomwensen van onszelf geworden. Zoals Dolly Parton ooit in Reader’s Digest gezegd heeft: “Mensen komen niet om mij te zien, ze komen om mij te zien als zichzelf”. (6) Wat hebben Jackson, Elvis, Monroe en Sinatra met elkaar gemeenschappelijk? Geen van hen stonden bekend om hun heldhaftige daden. Toch droeg ieder van hen in belangrijke mate bij aan de ontwikkeling van de moderne showbusiness. Voor de tweede wereldoorlog was de zanger van ondergeschikt belang als het ging om betalingen en aanzien, vergeleken met het orkest. Maar toen Columbia Records tijdens de kerst van 1943 Sinatra’s ‘All or Nothing at All’ uitbracht veranderde dit en werd de zanger van sentimentele liedjes iemand waarvoor jonge meisjes huilden en gilden. 

Dat geschreeuw was nog maar het begin. Ed Sullivan wist wat Elvis met zijn heupen deed en juist om die reden weigerde hij hem in zijn show te laten optreden. Maar toen de recensie van Steve Allen Elvis om zijn uiterlijke verschijning ‘de hemel in prees’ kwam Sullivan hierop terug. Hij boekte de zanger voor drie shows en betaalde hem 50.000 dollar. Elvis liet de wereld kennis maken met rock en roll, hij bepaalde het genre van de soort muziek en werd tegelijk het icoon. Tegenwoordig komen we niet meer zo onder de indruk van Elvis’ draaibewegingen, maar ongetwijfeld maakte hij de weg vrij voor de ‘stilistische kruisgrijper’ Jackson die ontegenzeggelijk een getalenteerd kunstenaar was en die de personificatie  werd van de cultus van beroemdheden voor soloartiesten Hij bracht een revolutie teweeg in de muziekvideo-industrie. 

Heidense schoonheid

We moeten niet denken dat de macht van beroemdheden op deze schaal begonnen is bij Sinatra, Monroe en Jackson. De eerste wereldwijde beroemdheid was de Egyptische farao. Naast een despoot en god was de farao een gevierd persoon. Historicus Will Durant schrijft dat hij een hofhouding van twintig mensen had die alleen zijn uiterlijk verzorgde. Er waren kappers om zijn haar te knippen, manicures om zijn nagels te schilderen. Anderestylisten zorgden voor zijn keizerlijke kleding, parfumdeskundigen behandelden zijn oksels en make-up artiesten kleurden zijn oogleden zwart en zijn wangen rood. (7) Kunsthistoricus Camille Paglia zegt dat Egypte ons de eerste ‘mooie mensen’ liet zien. Ergens tussen de piramides en de Nijl werd het begrip mode geboren. Paglia beweert in Sexual Personae: “Egypte heeft de glamour uitgevonden, schoonheid als macht en macht als schoonheid….Hiërarchie en erotiek zijn samengesmolten in Egypte en het is geworden tot een heidense eenheid die het westen nooit verlaten heeft”. (8)  

Paglia’s nieuwste boek Glittering Images: Een reis van de kunst vanuit Egypte naar Star Wars werkt die gedurfde inzichten uit. (9)Ze is de enige niet-christen die ik ken die een juiste visie heeft over heidendom. Paglia tekent de ontwikkeling van de heidense schoonheid in de kunst van Egypte tot de berg Olympus waar de Grieken en Romeinen hun eigen beelden van goden ontwierpen om ze vervolgens te imiteren. Zeus en Bachus waren overdreven persoonlijkheden, mensen die geweldige daden verrichten en vervolgens de dorpen ingingen om te drinken en te verkrachten. Maar dat is misschien grotendeels een versimpeling van de ontwikkelingen. De geschiedenis van de persoonlijkheid van de heiden is veel gecompliceerder. In mijn boek The Vanishing Word(het verdwijnende woord) beschrijf ik dat de kunst niet alleen ‘het voertuig’ is waardoor de Grieken zichzelf aanbaden, maar dat kunst ook een manier was om hun cultuur te ontwikkelen en te begrijpen. (10)De Grieken verbeterden de universele vormen als die van de Egyptische kouros (een staande grote naakte man). Zoals Paglia zegt: “De Griekse kouros nam de koude blik van de Egyptenaren over en creëerden de grote westerse samensmelting van seks, kracht en persoonlijkheid”. (11) 

De cultus van de schoonheid van Athene vond zijn ultieme vorm in Apollo, de mooie jongen, koel, afstandelijk en in totale controle over zijn omgeving. Zijn beeld begint in Egypte, en loopt door tot Athene, Rome en de Italiaanse Renaissance. We vinden hem terug in de Europese romantiek en vervolgens in de massale afgoderij van de hedendaagse populaire cultuur. Paglia beschrijft hem als zonder baard, slank, dromerig, afstandelijk, autistisch en verloren in een wereld van androgene zelfbeschouwing. Hij is de klassieke Griekse man met een hoog voorhoofd, een sterke , rechte neus, vlezige wangen, een volle mond en korte bovenlip en een prikkelbare uitdrukking. Hij is Apollo, Blue Boy, Lord Byron en Elvis Presley. (12)Het ingetogen Apollo-ideaal staat in schrille tegenspraak met zijn chaotische Dionysische tegenpool. De god van de wijn en feestvreugde vertegenwoordigde ook een belangrijk deel van de Griekse samenleving zoals die weerspiegeld werd in de cultuurfestivals die vergeven waren van seksualiteit en brutaliteit. Gedurende de periode van de Romeinse keizers werd de dynamiek en geest van Dionisius steeds dominanter in de Romeinse cultuur. Toen Nero bespottelijke schijnhuwelijken met mannen organiseerde waarin hij soms de bruid en soms de bruidegom speelde, maakte hij in feite een artistiek statement. 

In onze westerse cultuur zien we afwisselend steeds weer invloeden van de Apollo- en Dionysius-geest (ingetogenheid resp.  Feestvreugde) terugkomen. Door deze invloeden wordt de mooie jongen tot een grotesk persoon. Deze artistieke wisselende invloeden gaan tegenwoordig zo snel dat we ze zelfs in het leven van een enkele kunstenaar zien.  (Denk bijvoorbeeld aan de koningin in Disney’s Bubblegum, waarin Britney Spears veranderd in een sadomasochistische freak.) Michael Jackson begon zijn carrière als wonderboy van de Jackson Five. Zijn vakmanschap was overtuigender dan dat van Donny Osmond. Nadat Jackson de groep met zijn broers verliet, maakte hij naam als een dynamische, behendige en jeugdige popster. Zelfs als volwassen man zong hij nog met een piephoog stemmetje. Hij was Peter Pan, de jongen die nooit volwassen wilde worden. Na verloop van tijd zorgden Jacksons cosmetische operaties, openbare verlegenheid en drugsmisbruik voor een aftakeling van zijn persoonlijkheid tot een wereldvreemd figuur. Net als Elvis en Monroe stierf hij toen bij het ouder worden zijn gekunsteld opgebouwde imago in gevaar kwam. 

Dansen met de doden

Pulse Evolution geeft in haar concerten een geavanceerde draai aan een oude goocheltruc. Men maakt gebruik van een supermoderne techniek, de zogenaamde Pepper’s Ghost (zie noot onderaan) die door computernerds ontwikkeld is en het haarscherpe, kleurechte computerbeeld van een entertainer laat zien op een dunne glasplaat die in een hoek van 45 graden staat, waarop het beeld gevormd wordt door verschillende krachtige digitale projectors. ‘Live’ artiesten completeren deze act waardoor de illusie ontstaat dat de ster zich op de bühne bevindt. John Henry Pepper verbaasde het publiek in 1863 toen hij de truc gebruikte in een scene van Dickens ‘The Haunted Man’. Sinds die tijd wordt de ‘Pepper’s Ghost’ gebruikt bij pretparken zoals Disney ’s themaparken (en ook op de Efteling, red.). Maar ook bijvoorbeeld bij het liveoptreden van Madonna bij de Grammy Awards in 2006. De laatste tijd gaan concertproducenten deze truc gebruiken om overleden artiesten a.h.w. ‘op te roepen’. 

Tot nu toe is er nog geen compleet concert van een overleden artiest geweest, maar dat betekent niet dat dat nooit gaat gebeuren. Als de geschiedenis van de technologie ons iets leert, is het dat als het gedaan kan worden het ook op alle mogelijke manieren moet gebeuren. Om te kunnen genieten van Jacksons moonwalk over het podium moet je jezelf na zijn dood ook in je verbeelding voor hem open kunnen stellen. Ian Drew, de evenementen-directeur bij US Weekly, die bij het ‘Jackson concert’ aanwezig was, beweerde dat mensen niet zouden komen om de nieuwste technische innovatie te zien maar dat ze komen voor een gemeenschappelijke ervaring. (13)

Is dit de grensoverschrijding naar necromantie?  Technisch gezien beantwoorden deze uitvoeringen niet aan de oude definitie van necromantie. Niemand zal ontkennen dat het verder gaat dan het kijken naar een fototentoonstelling.  Het gemeenschappelijke ervaringsmoment van zo’n evenement is op zijn minst dubieus. Er is ook een zekere durf nodig om artiesten van vlees en bloed te mixen met een holografisch beeld van de overleden ‘koning’ Jackson. De eerdergenoemde Paglia schreef in Personae: “(Dit) is niet het tijdperk van de angst maar het tijdperk van Hollywood. De heidense cultus van de persoonlijkheid is opnieuw opgestaan en domineert alle kunst en gedachten. Het is moreel leeg maar ritueel diepgaand… Het filmscherm en televisie en tablet zijn heilige gebieden geworden”. (14)  Jackson geprojecteerde beeld was niet de ‘klassieke’ geest zoals die bijvoorbeeld bij een vertolking van Hamlet te zien is. De echte dans met de doden is te vinden in de schaduw van een heidens verleden, vroeger verbeeld in stenen, die nu in andere vorm steeds terugkomen. 

 

Arthur W. Hunt 3(www.arthurwhunt.com) is een actief lid van de Media Ecology Association die gesticht is door Neil Postman. Hij is de auteur van ‘The Vanishing Word’: The Veneration of Visual Imagery in the postmodern World(Wipf and Stock, 2003-2013) en Surviving Technopolis: Essays on finding Balance in our New Man-Made Environments( Pickwick 2013). Dit artikel is voor het eerst gepubliceerd in het Christian Research Journal, vol. 39, nummer 6 (2016).

Vertaald door Gerard Feller

NOTEN 

1  Marco della Cava, “A Techno Thriller”, USA Today, May 23, 2014, 1A. 

2  Daniel Boorstin, The Image: A Guide to Pseudo-Events in America (New York: Vintage Books, 1961), 3. 

3  Oliver Wendell Holmes, “The Stereoscope and the Stereograph”. Atlantic Monthly, June 1859,  reprinted in Photography Essays and Images, ed. Beaumont Newhall (New York: The Museum of Modern Art, 1980), 53–54, in Stuart Ewen, All Consuming Images: The Politics of Style in Contemporary Culture (New York: Basic Books, 1988), 25. 

4  Holmes, “The Stereoscope and the Stereograph”. in Ewen, All Consuming Images, 25. 

5  Christopher Lasch, The Culture of Narcissism: American Life in an Age of Diminishing Expectations (New York: Warner Books, 1979), 96–97. 

6  “Quotable Quotes”. Reader’s Digest, June 2001, 73. 

7  Will Durant, Our Oriental Heritage (New York: MJF Books, 1992), 163. 

8  Camille Paglia, Sexual Personae: Art and Decadence from Nefertiti to Emily Dickinson (New Haven, CT: Yale University Press, 1990), 59. 

   9  See Camille Paglia, Glittering Images: A Journey through Art from Egypt to Star  Wars (New York: Pantheon, 2012). 

  10  See Arthur W. Hunt III, The Vanishing Word: The Veneration of Visual Imagery in the Postmodern World (Wheaton, IL: Crossway Books, 2003). 

 11  Paglia, Sexual Personae, 112. 

 12  Ibid., 115, 121. 

 13  Marco della Cava, “Singer’s Mirage Heralds Future,” USA Today, May 23, 2014, 8A. 

  • Paglia, Sexual Personae, 32. 

*Pepper’s Ghost is een truc om de illusie op te roepen van een geestverschijning.  De bedoeling is dat er een geest verschijnt op het toneel. Tussen het toneel en het publiek staat een glasplaat. Deze staat in een hoek van 45 graden gedraaid. Ergens naast het toneel, op een plek die voor het publiek niet zichtbaar is, staat de persoon die moet verschijnen als geest. (Het kan uiteraard ook om een voorwerp gaan.) Deze persoon wordt belicht door een felle lamp. Als de glasplaat goed staat, ziet het publiek de weerspiegeling van de persoon in de glasplaat. Maar doordat men erdoorheen kan kijken, lijkt het net een geest. Door de lamp langzaam aan te laten gaan, kan men de geest langzaam laten verschijnen; laat men de lamp langzaam uitgaan, dan verdwijnt de geest. Bron: Wikipedia.

**Necromantie  Vooral sinds de renaissance wordt necromantie geassocieerd met zwarte magie  en het oproepen van demonen. Hierbij verloor het eigenlijk een deel van zijn oorspronkelijke betekenis, een vorm van sjamanisme  waarbij contact werd gezocht met de geesten van overleden voorouders


Share:Del.icio.us!Facebook!Google!Live!Yahoo!

Categorie: Lichaamswerk occultisme en cultuur