Terug naar de sabbat? Onrust over de rustdag

door drs W.J. PijnackerHordijk

1. Van zondag naar zaterdag

2. Reactie van joodse zijde

3. De sabbat voor Israël

4. Oorsprong van de sabbat

5. Jezus en de sabbat

6. Andere rustritmes

7. Invulling van de sabbat door joden

8. Invulling van de zondag door christenen

9. Moeten christenen ook de sabbat vieren (in plaats van de zondag)?

10. Conclusie

1. Van zondag naar zaterdag

Voorganger Bert Woudwijk meldde via dagblad Trouw in 2003 dat naar zijn inschatting een kwart van de ruim 200 evangelische gemeenten binnenkort van de zondagviering naar de sabbatviering zou overstappen.[1] Navraag bij de organisaties Christenen voor Israël en de Verenigde Pinkster- en Evangeliegemeenten hebben de uitkomst van zijn verwachting niet kunnen bevestigen. In Dordrecht werd Woudwijk voorganger van de evangelisch-Messiaanse Shalom-gemeente en verkondigde nog altijd het Evangelie. Inmiddels heeft hij zijn naam veranderd in Ary’el Tsion (‘leeuw van GodSion’). Deze voormalig christelijke voorganger herroept al zijn preken over Jezus als Gods eniggeboren Zoon en is consequent officieel een orthodoxe Jood geworden. De voormalige Woudwijk (45) vestigt zich definitief in het Heilige Land. Daarin staat hij niet alleen. De bejaarde heer H.J. Verwoerd uit Driebruggen, leider van het comité ‘Het Profetische Woord’, verzette zich eveneens tegen de zondag als rustdag en kondigde al eerder dan Woudwijk, zijn vertrek aan naar Israël aan.[2] Zetten zij terecht een trend of zijn zij misleid en misleiden zij?

Al veel eerder besloten christenen om niet langer de zondag maar de sabbat te vieren. Laten we even gaan inventariseren. De ernstig vervolgde Waldenzen, een in de Middeleeuwen ontstane religieuze beweging, die vooral actief is in Italië en Zuid-Amerika, werden ook wel ‘Insabbatati’ genoemd, omdat ze de rustdag niet op zondag, maar op zaterdag hielden. En vandaag kennen we de Zevendedags Baptisten (met drie gemeenten in Nederland) en de Zevendedags Adventisten (in Nederland met 51 gemeenten, met ongeveer 4500 mensen die zich hiertoe rekenen[3]). Van 1896 tot 1902 had Johannes de Heer een leidende rol binnen de Adventistische gemeente, maar hij verliet deze beweging toen hem na intensieve bijbelstudie duidelijk werd dat de nieuwtestamentischegemeente niet aan de sabbat gebonden was.[4] Prominente leden van de Zevendedags Adventisten zijn de fractievoorzitter van de Partij voor de Dieren, Marianne Thieme en Niko Koffeman. Verder vond The World Wide Church of God, gesticht door wijlen Herbert W. Armstrong, uitgever van The Plain Truth (tot 1995), het noodzakelijk de sabbat te houden als hét teken van het verbond tussen God en Zijn volk en omdat het Gods gebod is. Nieuwe leiders realiseerden zich dat veel van Armstrongs doctrines niet bijbels waren. Na 62 jaar oude geschiedenis van deze kerk (in 2006: 110 leden in 3 Nederlandse steden) vindt men nu dat de christelijke sabbat het leven is in Jezus Christus, in wie iedere gelovige de ware rust vindt. De wekelijkse zevendedags sabbat, die Israël volgens de Tien Geboden diende te houden, was een ”schaduw van de ware Realiteit waar ze naar verwees: onze Heer en Verlosser, Jezus Christus”.[5] Uit deze Wereldwijde Kerk van God werd in 2001 de unitarische vereniging of geloofsgemeenschap ‘de Sabbatariër’ opgericht.[6] En natuurlijk: joden en messiasbelijdende joden, die zich zouden kunnen rekenen onder evangelicalen, houden de sabbat. Dan zijn er wat losse gemeenten als de Shalomgemeente te Dordrecht, de huisgemeente Beth- Shalom te Sleeuwijk, de Living Water Fellowship in Assen en Messiaanse gemeenten in Nieuw Lekkerkerk, Gouda en Gorinchem. De Immanuël-gemeente in Alblasserdam beijvert zich sterk om de ‘leugens van de zondagviering’ te ontmaskeren en de sabbat te promoten. De Evangeliegemeente Reveil te Lelystad viert wel de feesten uit het boek Leviticus, maar ziet af van het sabbatvieren, omdat dat te veel druk zou geven. De messiasbelijdende gemeente Beth Yeshua in Amsterdam is echter van mening dat we veel verder moeten gaan dan het vieren van de sabbat door ook de spijswetten en kledingvoorschriften in acht te nemen.[7] Ook ds. G.H. Abma (Gereformeerde Bond) deelt de mening van de Sabbatstichting dat er geen enkele Bijbelse grond is voor de viering van de rustdag op de eerste dag der week. Met een beroep op de kerkgeschiedenis stelt hij: “Tot in de tweede eeuw vinden we geen enkele aanwijzing dat christenen van hun arbeid hebben gerust op de zondag. Zij vierden op zaterdag de sabbat en herdachten de volgende ochtend de opstanding van de Heer. Daarna gingen ze gewoon aan het werk. Door van de opstandingsdag een rustdag te maken is extra distantie tot het joodse volk ontstaan”. Naarmate de dag des Heren dichterbij komt, zullen we deze nodeloze barrière moeten zien op te heffen, vindt Abma.[8] De Sabbatstichting zet zich in voor volledig eerherstel voor de zevende dag (zaterdag) als de door God gegeven rustdag. Hun streven is om die dag te laten herontdekken door zoveel mogelijk mensen, omdat het een dag is die letterlijk een geschenk uit de hemel vormt. Deze stichting heeft in 1997 een beloning van 10.000 gulden uitgeloofd voor het leveren van het sluitende bewijs voor de noodzaak van het vieren van een andere wekelijkse rustdag dan de zaterdag.In 2003 zouden er zo’n 30.000 sabbatvierders zijn. Zijn er inmiddels zoveel sabbatvierders bij gekomen? Vooral christenen met een grote liefde voor Israël houden de sabbat, maar is het wel koosjer als ze dat doen alsof ze joden zijn?

2. Reactie van joodse zijde

Kritiek komt er uit joodse hoek. Orthodoxe joden zitten niet te wachten op zo’n verschuiving. Ga niet ‘joodje spelen, wordt geen kopieerder’. Een rabbijn meent dat de evangelischen alleen datgene uit het jodendom pikken wat hen past, wel sabbat en feesten, maar geen joodse spijswetten of kledingvoorschriften. En besnijdenissen, tienden geven, offeren, enz. dan? Het is niet alleen de vraag of het naleven van de oudtestamentische wetten wel mag en moet, maar ook of het kan. De tempel is immers verwoest, en daarmee is de hele prominente offerdienst vervallen. Op het niet houden van de sabbat als teken van het verbond stond de doodstraf (Ex.31:13-17). Moet dat ook consequent ingevoerd en gehandhaafd blijven? In Rom.11:14 we worden opgeroepen de joden tot jaloersheid te wekken. Daar zijn we bitter slecht in geslaagd. Zou dit wel kunnen door de sabbat weer te vieren ‘zoals het was in den beginne’? Zou het terugdraaien van de rustdag van zondag naar zaterdag de verhouding tussen joden en christenen bevorderen? John en Jackie Howard verklaren: ‘Dit is voor ons een van de belangrijkste redenen geweest waarom wij de sjabbat zijn gaan vieren, namelijk om toenadering te zoeken. ”Ga mijn volk troosten, ga het troosten. Spreek Jeruzalem moed in. Baan een weg voor de Heer onze God, een weg in de woestijn.” (Jes.40:1-3)[9] Ik heb echter (nog?) geen signalen van Joden ontvangen dat zij het vieren van de sabbat door niet-joden zouden toejuichen en verwelkomen als een gewaardeerd gebaar van verzoening.

3. De sabbat voor Israël

Het woord sabbat is een samenvoeging van het Hebreeuwse woord voor stoppen met werken, rusten, ophouden, staken en het cijfer zeven. De Grieken noemen de zaterdag de ‘sabbato’ en de vrijdag ‘paraskuiè’, wat vertaald ‘de dag der voorbereiding’ betekent. De zondag heet in het Grieks ‘kuriakè hêmera’ en in het Latijn ‘dies Dominicus’ wat letterlijk ‘de dag van de Heer’ betekent. Het sabbatsgebod vinden we zowel in Exodus 20 als in Deuteronomium 5. Na drie geboden over de relatie met God (verticaal dus), vinden we de geboden 5 t/m 10 over de relatie tussen mensen onderling (horizontaal). Het vierde gebod is de langste van de tien geboden en betreft zowel de verticale als de horizontale dimensie. Immers op die dag versterken we onze relatie met onze Schepper en Bevrijder en versterken we de familiaire en vriendschapsbanden. We mogen genieten van Zijn en onze scheppingen en zijn niet langer non-stop slaaf van een uitbuiter.

Exodus 20:8-11 (NBV):

‘Houd de sabbat in ere, het is een heilige dag. Zes dagen lang kunt u werken en al uw arbeid verrichten, maar de zevende dag is een rustdag, die gewijd is aan de HEER, uw God; dan mag u niet werken. Dat geldt voor u, voor uw zonen en dochters, voor uw slaven en slavinnen, voor uw vee, en ook voor vreemdelingen die bij u in de stad wonen. Want in zes dagen heeft de HEER de hemel en de aarde gemaakt, en de zee met alles wat er leeft, en op de zevende dag rustte[10] hij. Daarom heeft de HEER de sabbat gezegend en heilig verklaard’.

Deuteronomium 5:12-15 (NBV)

‘Neem de sabbat in acht, zoals de HEER, uw God u heeft geboden; het is een heilige dag. Zes dagen lang kunt u werken en al uw arbeid verrichten, maar de zevende dag is een rustdag, die gewijd is aan de HEER, uw God; dan mag u niet werken. Dat geldt voor u, voor uw zonen en dochters, voor uw slaven en slavinnen, voor uw runderen, uw ezels en al uw andere dieren, en ook voor vreemdelingen die bij u in de stad wonen; want uw slaaf en slavin moeten evengoed rusten als u. Bedenk dat u zelf slaaf was in Egypte totdat de HEER, uw God, u met sterke hand en opgeheven arm bevrijdde. Daarom heeft hij u opgedragen de sabbat te houden’.

 

Met cursieve letters heb ik de verschillen aangegeven. Alleen het vierde met het vijfde is een echt gebod, de andere acht zijn eigenlijk verboden, hoewel een stukje verder in het gebod toch iets negatiefs staat (een verbod dus); je mag niet werken.Het eerste wat in de Bijbel heilig heet is niet een voorwerp, een berg of een altaar, maar een dag, een stuk uit de tijd. ‘Heiligen’ betekent apart zetten, maar ook ‘tot bestemming brengen’. De mens begon zijn leven met rust en niet met werken. Het sabbatsgebod in Ex. 20 stoelt op de schepping, terwijl in Deut.5 het vierde gebod terug gaat op de verlossing uit de slavernij in Egypte. God is de Verlosser, en daar mogen we wekelijks bij stil staan. Op de eerste dag dat de mens er was kon Adam maar één ding doen: genieten van God en van Zijn schepping.

4. Oorsprong van de sabbat

Volgens de sabbattisten is de sabbat universeel voor alle mensen van alle tijden op alle plaatsen. Wanneer is de sabbat ingesteld? Bij de schepping of bij de exodus uit Egypte? Het eerste bericht over de zevende dag als een bijzondere dag treffen we al aan in Gen.2:2, 3. Maar daar is het niet een echt gebod. Bovendien is Genesis niet geschreven vóór Mozes’ tijd. In de Noachitische geboden in Gen.9:4-7 ontbreekt de sabbat, waaruit blijkt dat de sabbat niet een algemeen bekende en aan alle volken voorgeschreven rustdag was. De godvruchtige Job die ongeveer 500 jaar eerder dan Mozes leefde noemde de sabbat nergens, in het boek Job ontbreek die dag geheel. Nergens in de Schriftteksten bestaan aanwijzingen dat de Sabbat in de periode tussen Adam en Mozes in acht werd genomen. De viering van de sabbat komen we pas weer tegen in Exodus 16. Vóór Gods voorziening van voedsel in manna werd de sabbat blijkbaar niet gehouden. De sabbat is een teken van het verbond tussen God en Israël[11]. De wet regeerde pas vanaf Mozes (Rom.5:12-14). Naast de besnijdenis is de sabbat één van de zichtbare onderscheidende kenmerken of (herkeninnings)tekens van Israël.

5. Jezus en de sabbat

De sabbatsrust van de schepping is verstoord, en daardoor wilde God een nieuw verlossingswerk volbrengen. ”Mijn Vader werkt tot nu toe en Ik werk ook”, zei Jezus (Joh.5:17). Niet zozeer maakte het joden boos dat Jezus zieken genas, maar het tijdstip waarop Hij dit deed: nota bene op de sabbat. Uitgerekend op de sabbat genas Jezus zieken. De jood Jezus, meer dan Mozes, de ultieme Wetgever en ‘Heer van de sabbat’ wilde in deze confrontaties met orthodoxe joden de sabbat niet afschaffen, maar duidelijk maken dat de sabbat er is voor de mens en niet de mens voor de sabbat (ark2:27). Welke mensen bedoelde Jezus?: Israëlieten of alle mensen? In elk geval de Israëlieten, want de heidenen hadden nog nooit van Christus en deze wet gehoord. In het slot van Mat.11 spreekt Jezus tot de vermoeiden en belasten door het juk van de wet, om vervolgens in Mat.12 naar aanleiding van Zijn discipelen (die op een sabbat aren plukten om te eten) te spreken over de sabbat. Hij benadrukt dat Hij barmhartigheid wil en geen offers. Aansluitend lezen we over de genezing van iemand met een verschrompelde hand, nota bene op een sabbat. Deze gehandicapte kon met die hand ook doordeweeks niets doen. Jezus leerde dat een mens meer is dan een dier (schaap) en dat het wel geoorloofd is om op de sabbat goed te doen.[12] De Here Jezus was dus meer een liberale dan een orthodoxe jood. Hij kwam niet om de wet of de profeten te ontbinden, maar om te vervullen, dat wil zeggen: een diepere betekenis naar voren te brengen (Mat.5:17). De wet is door Mozes gegeven, de genade en waarheid zijn door Jezus Christus gekomen.[13]

6. Andere rustritmes

In de islam en in de koran treffen we geen gebod aan om de sabbatdag te gedenken. Moslims hebben geen heilige dag, geen rustdag zoals de joden die kennen. Mohammed koos voor vrijdag, omdat de zaterdag de joodse en zondag de christelijke viering is. In het westen nemen moslims doorgaans ook op zaterdag en zondag vrij en passen zich zo aan. ’s Vrijdags wordt er door moslims gewerkt totdat het tijd is voor de zohr, het rituele middaggebed. Ik vermoed dat door een lager werktempo en omdat ze vijf keer per dag hun werk moeten onderbreken wegens het rituele gebed richting Mekka, moslims het toch volhouden. Dit verplichte dagelijks vijf keer bidden beïnvloedt natuurlijk hun productiviteit. Dit bidden moet op de minuut nauwkeurig plaatsvinden, maar de gebedstijden veranderen dagelijks in verband met de telkens veranderde stand van de zon. Hoewel Mohammed dus de prominente sabbat van de joden niet heeft overgenomen, klinkt het woord sabbat door in de Arabische naam van de zevende dag: yawm as-sabt, de dag van de sabbat.[14] Moslims dringen aan op het vrij kunnen nemen op hun eigen islamitische feestdagen, waardoor de zondag of de sabbat nog meer een uitzondering wordt. Franse revolutionairen voerden het decimaalsysteem in, met rust op elke tiende dag. Dit heet de decade of het tiendagenschema, maar dat heeft toch niet standgehouden. Dit bleek namelijk fysiek niet vol te houden, zodat men al snel na de afschaffing in 1789 terugkeerde tot de wekelijkse rustdag. In Rusland werd deze wekelijkse dag in 1919 afgeschaft, maar pas na 12 jaar weer ingevoerd. Werkweken van tien werkdagen waarna men vier dagen vrij heeft (bij voorbeeld in de verpleging), blijken heel zwaar te zijn. Het ritme van zeven dagen blijkt in ons bloed te zitten. Een mens heeft rust nodig om op adem te komen, helderheid in zijn denken aan te brengen, zijn gevoel te zuiveren en zijn wil opnieuw te oriënteren.

7. Invulling van de sabbat door joden

Joden dienen zich aan alle 613 ge- en verboden te houden. Daar zijn veel ‘subwetten’ bijgekomen. De Misjna, de mondelinge overlevering van de joden, besteedt maar liefst 35 hoofdstukken aan verboden werkzaamheden op de sabbat. Daarmee onderscheiden zij zich van andere volken en assimileerde dit volk niet, maar bleef als apart volk met een aparte religie bestaan. Dus de joden hebben niet alleen de sabbat gehouden, maar ook andersom: de sabbat heeft de joden vastgehouden en hun identiteit behouden. De sabbat gaat om de rust, vreugde en barmhartigheid en wordt als een oase in deze turbulente tijden begroet als de koningin of bruid. Spreuken 31 wordt door orthodoxe joden bij elke aanvang van de sabbat gelezen. Joodse vrouwen hebben een belangrijke taak in de rituelen, onder meer het goed spreken over de kinderen, want dat is in feite ‘zegenen’. Wat een kostbaar ritueel als de moeders wekelijks hun kinderen zegenen, maar ook de vader zijn vrouw en kinderen zegent.

Welbeschouwd is het vierde gebod de eerste sociale wet. Maar wat doe je als je niets, althans niet je gewone werk, mag doen? Het is goed om niets te doen, geen prikkels tot presteren te ervaren, want om de geest lenig te houden, hebben de hersens regelmatig rust nodig. Reflectie, creativiteit en menselijkheid om de rust met anderen te delen, zijn noodzakelijk. Concreet zou de tijd besteed kunnen worden door geestelijke liederen te zingen, te slapen, goede lectuur te lezen, en aandacht te schenken aan je partner (en denk daarbij ook aan ‘naar bed gaan’ met je partner, dus gemeenschap hebben), en ook aandacht aan je kind(eren) en / of familie te geven en meer met hen op te trekken. Ook vreemdelingen worden gezegend met vreugde als zij, net als Israël, de sabbat onderhouden. DeTyriërs wilden op de sabbat handel drijven maar worden door Nehemia onder bedreiging weggestuurd (Neh.13:15-22). Jesaja roept Gods volk, dat is Jacob, Israël, op om geen handel te drijven op die heilige dag of zaken te bespreken (Jes.58:13, 14). De profeten Jeremia (17:19-27) en Ezechiël (20:12-24) waarschuwen de sabbatten niet te ontheiligen.

De orthodoxe joden hebben eeuwenlang onderling stevig gediscussieerd en tot in de finesses uitgewerkt wat je nu wel en niet mag doen op sabbat. Dat leidde tot allerlei haarkloverijen, bijvoorbeeld hoe ver je precies als jood op sabbat mag lopen. Op de sabbat mag niets gedragen worden.[15] De sabbatreis (Hand.1:12) is maximaal 880 meter. In huis mag geen vuur aangestoken worden (Ex.35:3). Met allerlei nieuwe technieken, apparaten zoals de tijdschakelaar en het automatisch bedienen van een lift laait de discussie hierover weer op. Wat in elk geval niet alleen toegestaan, maar juist verplicht was, was de besnijdenis van een joods jongetje op zijn achtste dag, ook al was dat op een sabbat of een heilige feestdag.[16] De wijk Meah Shearim in Jeruzalem staat nu bekend als de meest extreem-orthodox joodse wijk ter wereld, en is de thuisbasis van verschillende chassidische bewegingen. Tijdens sjabbos (sabbat) is het daar verboden welke vorm van elektronische apparatuur dan ook te gebruiken (zoals mobiele telefoons of een mp3-speler). Wie met een auto op sabbat toch door deze wijk rijdt, riskeert met stenen te worden bekogeld. De vraag is of ‘stenen gooien op sabbat’ ook onder werken valt. Het spontane en het feestelijke heeft een forse deuk opgelopen door de casuïstiek. Het je uitwendig aan de regels houden betekent evenwel nog geen heiliging van de sabbat. ‘Heiligen’ betekent niet dat de gewone dingen met een godsdienstig sausje overgoten worden, maar dat deze in contact met de Heilige gezien en beleefd worden. Dit ‘apart zetten’ kan door het wetticisme doodgedrukt worden (Kol.2:16,17).

De Heer zegt zelfs te walgen van de sabbatten wegens huichelarij en onrecht (Jes.1:13) en zal de feesten inclusief de sabbatten doen stoppen vanwege de afgoderij van geestelijk overspel (Hos.2:1- 12). Je kunt je aan alle regels houden, maar toch nooit de sabbatsrust zijn binnengegaan (Hebr.4). De betekenis van de sabbat is leven in de rust van het volbrachte werk van Jezus. Sommigen vragen zich af of God nog blijer met hen zal zijn als ze de sabbat gaan houden. Achter zo’n krampachtig houden van de zondag of de sabbat zit angst voor verwerping en straf. Geheel ten onrechte, want God is niet blij om wat ik doe, maar omdat ik geloof in het verlossingswerk van Jezus voor mij persoonlijk, en ik daardoor een kind van God ben geworden. Ik hoef, kan en mag de hemel niet verdienen omdat het gratis is. Wie het echter van werken der wet verwachten komt onder de vloek (Gal.3:10). Door je als een jood te gedragen wil je in feite roomser zijn dan de paus.

8. Invulling van de zondag door christenen

Christenen zijn het er over eens dat een vrije zondag per week voor iedereen heilzamer is dan alle dagen even eentonig te laten bepalen door hard werken en geld verdienen. Ook onder christenen vinden we discussies over de invulling van de zondag(srust), maar de zondag behelst méér dan slechts een dag rusten of een dag voor het gezin of om consumentendrang in te tomen. Op zondag kleed je je anders: mooier, je eet anders: luxer, je hebt een ander ritme: verschillend van je gewone werk.Organisaties als de SGP, Christen Unie en de Nederlandse Vereniging tot Bevordering van de Zondagsrust en de Zondagsheiliging, pleiten sterk voor een gewijde rustdag die uitsluitend bedoeld is voor rust, overdenking, Bijbellezing en kerkgang. Volgens deze vereniging zou de overheid alles wat van Gods Woord en Wet afwijkt strafbaar moeten stellen (17) Tot hun verdriet zien ze dat de winkeltijdenwet steeds verder wordt verruimd, en dat er weinig ruimte overblijft voor gewetensbezwaarde werknemers. Koopzondagen raken steeds meer ingeburgerd. Een complete rustdag is niet meer haalbaar, getuige de werknemers in continubedrijven als de Hoogovens, maar ook artsen en verplegend personeel in de gezondheidszorg, politie, brandweer, personeel in het openbaar vervoer en zelfs tegenstanders van werken op zondag: predikanten, die zelf op zondag werken. Met dat laatste hebben zondagvierders meestal geen moeite. Het valt te vrezen dat we in een 24-uurseconomie glijden waarin elke dag aan een andere gelijk wordt. Daardoor blijft er geen gezamenlijke vrije tijd meer over, met als gevolg dat we elkaar minder gemakkelijk kunnen opzoeken. Door alle dagen als dezelfde aan te merken worden workaholics makkelijker gekweekt. Ondanks het verlies aan productie en omzet heeft de Here God het primaat van de economie (lees: het aanbidden van de onbarmhartige geldgod Mammon) verbroken.Als we de strenge, wettische invulling van de rustdag beschouwen, lijken orthodoxe christenen op orthodoxe joden. Is het de bedoeling dat je loopt naar de kerk, of mag je ook met de fiets of de auto? Van het wandelen gaat rust uit en geeft gelegenheid tot overdenking. Mag je op zondag werken als je maar de kerkdiensten bezoekt? Hoeveel diensten moet je per zondag bezoeken? Het vierde gebod zegt niets over de kerkdienst. Waar ligt de grens? Mag je zondags producten zoals een ijsje kopen? Sporten en reizen op zondag? Concert- en bioscoopbezoek? Mag je dan geld betalen voor geboden diensten? Mag je dan de telefoon opnemen, op internet surfen, televisie kijken? Mag je dan de oogst binnenhalen als er een regenbui dreigt? Mogen kinderen wel op zondag spelen, mogen leerlingen dan huiswerk maken? Mogen we trouwens wel een christelijke regel opleggen aan een niet- christelijke meerderheid van onze bevolking? Zondagsheiliging is geen wet, maar een voorrecht, dat tot jaloezie zou kunnen opwekken.Na inspanning komt ontspanning, na creëren recreëren. De rustdag is bedoeld om te genieten, en niet gewoon verder te werken, maar evenmin om je ‘te pletter’ te vervelen. Voor velen was de zondag niet een rustdag om te vieren, maar vanwege allerlei verboden meer een onaantrekkelijke baaldag in plaats van een feestdag.

De gemeenschappelijke rustdag is ideaal om als Gods gezin bij elkaar te komen voor een feestelijke en plechtige vergadering (Heb.10:25, 12:23). Zo’n kerkdienst mag niet doodgeorganiseerd, saai en voorspelbaar zijn. Een kerkdienst mag evenmin ontaarden in een modeshow, maar samenkomen in je sjofele kloffie is het andere uiterste. Bestaat er nog zoiets als nette ‘zondagse kleding’? Wie organiseert daarna in de plaatselijke kerk op zondagmiddag ontspannende activiteiten zoals een gezellige verbroederende picknick, gezamenlijke wandel/speurtochten, sport & spel, enzovoort zodat ‘de gemeenschap der heiligen’ duidelijk wordt bevorderd?! Volgens de Immanuël-gemeente zijn gastvrijheid, een gezinswandeling, het voeren van bemoedigende gesprekken of schrijven van bemoedigende brieven en het bezoeken van zieken en mensen in nood op de zondag goed, maar zijn onze hobby’s en vrijetijdsbesteding op die dag fout.[18] Moeten we elkaar de maat nemen met wat wel en niet mag? Wat heerlijk om even niets te moeten en dat je juist kunt toekomen aan je godsdienstige en sociale verplichtingen die onder het drukke bestaan kunnen lijden.

9. Moeten christenen ook de sabbat vieren (in plaats van de zondag)?

Hoe hebben eeuwenlang christenen de te heiligen sabbat ontheiligd door hem eenvoudigweg af te schaffen? Is de sabbat eeuwig? De sabbat is er al kort na de schepping (Gen.2:2, 3), zal hersteld worden en zal er ook lang zijn.[19] Het begin en eind van de sabbat is wereldwijd moeilijk exact te bepalen. Deze begint op vrijdag bij zonsondergang en eindigt weer op zaterdag bij zonsondergang. Niet iedereen viert de sabbat dus op precies dezelfde tijd, omdat immers op verschillende plaatsen op aarde de zon op verschillende tijden op- en ondergaat. John & Jackie Howard verwarren in hun fraaie boek ‘Sjabbat sjalom’ groepen mensen en tijden: ‘Ook voor heidenen. De sjabbat is voor de hele mensheid gegeven. Ben jij als niet-Jood tot geloof gekomen in Jezus de Joodse Messias? Dan is deze boodschap van God ook voor jou: “En wie zich bij mijn volk aansluit, een vreemdeling die Mij wil vereren, Mij wil liefhebben en dienen, tegen hen zeg Ik: als je de sjabbat in ere houdt en mijn verbond gedenkt, dan zal Ik je naar mijn heilige berg brengen, in de tempel war je Mij komt aanbidden, zal Ik je blij verassen.” (Jes.56:6, 7)[20]’ Het volgende vers citeren zij niet, waarschijnlijk omdat dat niet meer van toepassing is; immers er worden geen offers meer gebracht in de tempel. Met ‘mijn volk’ in vers 6 uit de Groot Nieuws Bijbel (staat er niet letterlijk, wel ‘de vreemden die zich bij den HEERE voegen’ (Staten Vertaling) of ‘de vreemdeling die zich met de HEER heeft verbonden’ (Nieuwe Bijbelvertaling), wordt ‘Israeliet worden’ bedoeld, want van de christelijke gemeente was toen nog geen sprake.

Gelovigen uit de heidenen, dus christenen met een niet-joodse achtergrond, werden niet verplicht om de sabbat te vieren. “De een beschouwt bepaalde dagen als een feestdag, voor een ander zijn alle dagen gelijk. Laat iedereen zijn eigen overtuiging volgen. Wie een feestdag viert, doet dat om de Heer te eren...” (Rom.14:5-7). ”Laat niemand u iets voorschrijven op het gebied van eten en drinken of het vieren van feestdagen, nieuwemaan en sabbat. Dit alles is (het woordje ‘slechts’ staat niet hier noch in Heb.8:5 en 10:1 in de grondtekst) een schaduw van wat komt - de werkelijkheid is Christus” (Kol.2:16, 17). In de context van misleidende leraren, filosofieën naar menselijke overleveringen wordt iemand die de sabbat wil voorschrijven juist wel veroordeeld. Oordeel elkaar dus niet op welke dag iemand een dag viert. Handel niet volgens een wet, maar volgens je geweten. Geef in alles, dus ook je tijd en de invulling daarvan, God de eer. Geef geen aanstoot. (Rom.14:13, 1Kor.8:13). De sabbatsrust is geen doel op zich, maar wijst heen naar de definitieve, voortdurende geloofsrust, gebaseerd op Christus Die als Enige alle werken van de wet heeft volbracht (Hebr.4). Het houden van de zondagsrust moet nooit een wettische zaak zijn, maar is bedoeld om ons vreugde te geven in onze relatie met God.De sabbat hoort bij het oude verbond, bij de schaduwdienst.[21] Het Nieuwe Testament gebiedt nergens dat wij de sabbat moeten houden. In Hand. 15:20 en 21:25 worden slechts vier eisen voor christenen uit de heidenen genoemd: zich onthouden van: 1. wat door de afgoden bezoedeld is, 2. hoererij, 3. het verstikte en 4. bloed. Voor de joden veranderde er niets. Daar lezen we dus niets over het houden van de sabbat noch over de verschuiving van de sabbat naar de ‘eerste dag van de week’ oftewel de zondag. Voor hen geldt nog steeds het sabbatsgebod. van de tien geboden worden er negen als blijvende regel aangehaald in het Nieuwe Testament, alleen het vierde gebod (van de sabbatsheiliging dus) wordt nu juist net nìet aangehaald. Je zou kunnen tegenwerpen dat het zo vanzelfsprekend is dat het niet herhaald hoeft te worden. Maar het omgekeerde is juist waar, want dat je niet mag stelen, moorden en liegen is veel vanzelfsprekender dan dat we de sabbat zouden moeten houden. Het argument dat iedereen daar toch al wist van het sabbatsgebod gaat niet op, want dat geldt evengoed voor het punt van de overbekende hoererij, dat in de wet ook verboden wordt.

Jezus Zelf hield als jood vanzelfsprekend de sabbat, leerde op die dag, en verweerde zich fel op de kritiek dat hij uitgerekend op de sabbat patiënten genas.[22] De uit de dood opgestane Christus verscheen en sprak op de eerste dag van de week, en de uitstorting van de Heilige Geest vond plaats ook op de dag na de sabbat. Maar we lezen nergens expliciet dat de Heer de zondag heiligde, sterker: het hele begrip zondag komt in de Bijbel niet voor. Toch kunnen we wel leren van de sabbat. We werken om te leven en leven niet om te werken. Christenen beginnen de werkweek met een rustdag, terwijl joden er mee eindigen. Elke niet gelovige in Jezus als Messias moet nog in de rust komen. Voor Jood of Griek geldt hetzelfde. Bij het ontstaan van het christendom bestond het uitsluitend uit joden die de joodse gewoonten kenden en naleefden. De joodse apostel Paulus zei dat hij niets heeft gedaan tegen zijn volk of de voorvaderlijke gewoonte.[23] Op de sabbatten ging hij dus traditiegetrouw naar de synagogen, vooral om daar samengekomen Joden te ontmoeten. Omdat hij al een natuurlijke ingang daar had en met de joden een jood wilde zijn, evangeliseerde hij daar juist onder zijn volksgenoten op de sabbat[24], maar op de eerste dag van de week ging Paulus naar de christenen uit de heidenen (Hand.20:7-12). De zevende dag of sabbat eindigt volgens joodse begrippen zaterdag zonsondergang en dat is tegelijk de start van de eerste dag van de week, die dus op zaterdagavond aanvangt. Omdat het wat onrealistisch is te veronderstellen dat Paulus van 's ochtends tot middernacht heeft gepredikt en als de zondag pas om middernacht begint, heeft Paulus niet op zondag tot hen gesproken. In de brieven van Paulus wordt niet vermeld dat christenen de sabbat houden, noch dat zij breken met de sabbat. Nadat Paulus stelt ‘Voortaan zal ik me tot de heidenen richten’ (Hand.18:6) wordt de sabbat nergens meer genoemd. De apostel Johannes ontving op ‘de dag van de Heer’ de ontzagwekkende verschijning van de Here Jezus Christus (Op.1:10). Dat lijkt een ondersteuning van het belang van de achtste, nee eerste dag van de week of zondag. Maar ‘De dag des H(e)eren’ is in Gods Woord ook de oordeelsdag en van dat oordeel spreekt dit laatste Bijbelboek Openbaring veelvuldig. ‘De dag van de Heer’ komt als een dief in de nacht’ (1Thes.5:2), ja de Heer Zelf komt als een dief. (Op.3:3).

Uit de synode van Elvira (306-312) blijkt dat de Spaanse kerk wel de sabbat hield. De sabbat werd uit antisemitische overwegingen al verboden door de beruchte koning Antiochus IV Epifanes in ongeveer 165 vóór Christus en later opnieuw door de eerste christen-keizer Constantijn (7 mrt. 321 A.D.). Hij maakte van de zondag een verplichte rustdag in zijn rijk.[25] Constantijn baseerde zich absoluut niet op het vierde (sabbats)gebod, maar was volgens hem de belangrijke dag van de zonverering waardig. Dit vloeide voort uit het Romeinse denken over de ‘sol invictus’, de onoverwinnelijke zon. Uit puur anti-joodse motieven is het Paasfeest ook door deze Constantijn verschoven. Constantijn heeft echter nooit aan sabbatsnoties gedacht, maar meer aan een gerieven van de christenen en de Mithras-vereerders met hun zonnecultus.[26] Desondanks wilde men niet meer met die ‘akelige joden’, die nog steeds de Christus en de christenen haatten, op dezelfde dag de sabbat en Pasen vieren. Aan paus Sylvester (314-335) had Constantijn een medestander, want die paus verklaarde dat de sabbat een dag vol afschuw was.

Het concilie van Nicea heeft dat verbod helaas uit antisemitische overwegingen overgenomen en bevestigd in 325 na Chr.. Paus Innocentius I (402-417) verordineerde dat er op de sabbat geen godsdienstige samenkomst mocht worden gehouden en de sacramenten niet mochten worden uitgereikt. De Rooms Katholieke Kerk viert de zondag in plaats van de zaterdag, omdat tijdens het Concilie van Laodicea (rond het midden van de vierde eeuw) de heiligheid van de zaterdag naar de zondag heeft vastgelegd. Traditie moet altijd getoetst worden aan het Woord. De oudheid van een bepaalde instelling is nog geen legitimatie ervan. De Reformatoren hebben echter de zondag klakkeloos overgenomen. Nadat de sabbat van de joden is afgeschaft, moeten christenen de zondag plechtig heiligen, aldus de Synode van Dordrecht (1618-1619) die de Catechismus toetste en hem voorschreef als document dat ambtsdragers en hoogleraren dienden te ondertekenen. De Tien Geboden worden wekelijks voorgelezen in de reformatorisch kerken. In Zondag 38, vraag 103 van de Heidelbergse Catechismus, wordt het woord ‘zondag’ niet genoemd, maar wel de woorden ‘sabbat’ en ‘rustdag’. In de decaloog staat inderdaad ‘sabbat’, maar met een bepaalde bril leest men in de zondagse (!) diensten blijkbaar zonder probleem ‘zondag’. Ook de Nederlandse Vereniging tot Bevordering van de Zondagsrust en de Zondagsheiliging leest in ‘de dag des HEEREN’ (waarom moet dit in oud-Nederlands?) steevast de zondag.[27] Zoals al boven genoemd: het woord 'zondag' komt echter in de hele Bijbel niet voor. Voor het eerst verscheen deze dag in de christelijke literatuur in het werk van Justinianus (c.a. 150)[28] die de Romeinse kalender volgde. Romeinen hebben het vervolgens van de Egyptenaren overgenomen.[29] De sabbat vervangen door de zondag is een trieste illustratie van de klassieke vervangingstheorie, wat inhoudt dat de kerk de plaats van Israël heeft ingenomen.

Al vóór Constantijn zie je dat de kerk, die steeds meer van afkomst niet-joodse leden kreeg, zich afwendt van de sabbat en de dag erna als rustdag viert. Bij de apologeet Justinus Martyr (100/114 tot ca. 165), Tertulianus (ca. 160 - ca. 230) en in de Didache (eerste helft van de tweede eeuw na Christus) kom je al tegen dat christenen niet meer de sabbat vieren, maar hun leven richten op de ‘dag des Heeren’, in alledaags Nederlands: de ‘dag van de Heer’. Kerkvader Origenes (ca. 185 - 253/254) meende dat de sabbat voor Gods volk blijft bestaan (Heb.4:9) en gehouden moet worden. Maar wat is voor hem ‘Gods volk’? Bedoelde hij de joden, of zijn zij vervangen door de kerk? Eusebius, Petrus (bisschop van Alexandria), Cyprianus, Clemens van Alexandria, Irenaeus, Bardesanes, Ignatius, en Barnabas getuigen al van het verlaten van de sabbat en het aanhangen van de eerste dag van de week, dus de zondag. Is hierdoor een onnodige verwijdering ontstaan tussen jodendom en christendom en worden deze godsdiensten meer als rivalen dan als aanvulling van elkaar gezien?

De eerste christenen kwamen bij elkaar op zondagen waarop gewoon gewerkt werd, maar waar men elkaar ’s avonds opzocht voor een gezamenlijke (liefde)maaltijd met daarna het vieren van het heilig avondmaal (Hand.2:42, 46). Of de christenen kwamen bij elkaar op zaterdagavond toen men het werk kon laten liggen en dat volgens de joodse opvatting tot de zondag wordt gerekend (Hand.20:7), of op zondag voor dag en dauw, en gingen daarna gewoon aan het werk. De zondag was tot de vierde eeuw een werkdag. Het zou nooit de bedoeling zijn geweest om van de zondag een gekerstende sabbat te maken. De eerste christenen vierden zowel de sabbat als de sabbatavond of de zondagochtend, waarbij ze stil stonden bij de opstanding van Jezus uit de dood. Door èn sabbat èn zondag als dagen van heilsfeiten te erkennen, kan een brug tussen de laatste en eerste dag van de week geslagen worden, zodat voorkomen wordt dat de zondag tegenover de sabbat wordt gesteld, zo stelt prof. Broekhuis voor.[30] Pasterkamp concludeert: ”Maar ga je de sabbat of de zondag houden om stil te staan, tijd te nemen om je te verwonderen over wat de Here Jezus voor je heeft gedaan, dan heeft het heel veel nut!”[31]

Ethicus Nullens bepaalt ons bij een ander facet van het houden van de sabbat: de voorzienigheid van God. ‘Het is een teken van ongeloof indien we toch blijven doorwerken en onvoldoende vertrouwen op het feit dat God zal voorzien. De sabbat is een teken van Gods voorzienigheid voor ons. Dat leren we onder meer uit het verhaal van het manna of brood uit de hemel dat men niet op de sabbat mocht verzamelen (Ex.16:23-29).’[31a] Degelijk rentmeesterschap over de tijd, economie en ecologie, verantwoord eten, aandacht en gastvrijheid voor familie en medemensen zijn ontegenzeggelijk prima bijproducten van het vieren van de sabbat. John & Jackie Howard zijn lyrisch over sabbatsvieringen, als een oase, de bruid, de koningin, de kroon op de week.[32] Echter naast onderwaarderen is overwaarderen ook een valkuil die we moeten vermijden. Wij aanbidden immers niet de sabbat maar de Heer van de sabbat: Jezus Christus. Nergens in het NT wordt het vieren van de sabbat verboden, maar evenmin bevolen. Nergens wordt de zondag aangeprezen, verboden en zelfs genoemd.We leven in de luxe omstandigheid dat we zelfs een vrij weekend van twee dagen per week kennen. Dat maakt het kiezen voor de een of andere rustdag minder ingrijpend.Bart Repko, die fel de vervangingstheologie bestrijdt, laat zich ook over de sabbat uit: ”Moeten christenen die buiten Israël wonen de joodse (bijbelse) feesten vieren? Het moet niet, het mág. We worden daartoe van harte uitgenodigd. Zodra echter (religieuze) druk wordt uitgeoefend op het vieren en houden van de sabbat en de bijbelse feesten moet je op je hoede zijn. Leg elkaar deze druk nooit op! Het spook van het wetticisme slaat niet zelden haar slag. ... De sabbat is een bijbels gezinsfeest dat tot herstel, gemeenschap en verdieping leidt. ‘De vreemdeling die de sabbat in acht neemt en niet ontwijdt... hem schenk Ik vreugde’ (Jes.56:6,7). Een Bijbelse aansporing voor de vreemdeling. We keren immers terug van christelijk Rome naar bijbels Jeruzalem? Raak vertrouwd met de sabbatviering en de joodse (Bijbelse) feesten. Ook voor de sabbat en de joodse feesten geldt dat je deze niet ontdoet van haar joodse wortels”.[33]

In een te stellige brochure van de Immanuël-gemeente wordt al in het begin gesteld: ”Wist u dat Uw bereidheid om de ware Sabbatdag heilig te houden -heilig gemaakt door God - rechtstreeks invloed heeft of U eeuwig leven in Gods Koninkrijk zal worden verleend of niet?” en ”Wist U, dat het houden van de ware Sabbat een speciaal ’test’gebod in Gods ogen is – en altijd is geweest?” In die brochure is een dreigend oordeel meegegeven: ”Maar als u bereid bent om een COMPROMIS [sic] te sluiten met het gebod, dat wijst naar de ware God, dan zult U uiteindelijk de ’dag van de zon’ vieren, samen met de verbluffende meerderheid – de ontelbare miljoenen, die zoals de profetieën laten zien, spoedig blootgesteld zullen worden aan de grootste VERDRUKKING [sic] in de menselijke geschiedenis, vanwege hun rebellie tegen de ware God!”[34] Dit klinkt sektarisch en hierdoor wordt de kerk een ander evangelie opgedrongen en dat is geen evangelie![35] Kenmerkend voor een sekte is dat een deelwaarheid of halve waarheid drammerig verheven wordt tot DE waarheid. Wanneer een gelovige meent, dat het vieren van de sabbat noodzakelijk is voor zijn eeuwige behoud of dit dwingend aan anderen op wil leggen, is hij op de verkeerde weg. Bovendien, indien we het sabbatsgebod letterlijk nemen, laten we dan consequent de wetten voor de overtreders ook letterlijk nemen! Exodus 20 gaat daarna nog verder: 31:15 – ”Wie op de sabbatdag arbeid doet, zal zeker gedood worden”. Moet op overtreding dan ook consequent de doodstraf volgen?[36] Zo nee, dan gaan we selectief met Gods Woord om. Vervloekt is ieder die zich niet houdt aan alles wat geschreven is in het boek der wet om dat te doen, want de wet is een totaalpakket.[37]

Laat je dus niet weer een slavenjuk opleggen (Gal.5:1). Juist een dag verlustiging, een dag van blijdschap is de bedoeling. Ondanks allerlei tijdbesparende apparaten en meer vrije tijd hebben we het drukker dan ooit. Velen zijn onvrijwillig stil gezet door een burn-out. Het is regelmatig verantwoord om tijd te ‘verknoeien’, bewust te verspillen, tijd om niet productief te zijn, de boel de boel laten. Iets nuttigs doen door niets te doen, is inderdaad een paradox, maar het is nog steeds beter om stress te voorkomen dan te genezen. Eén dag in de week daarvoor uittrekken is wijs, maar we mogen elkaar niet verketteren door de sabbat boven de zondag te verheffen of andersom.

10. Conclusie

Buiten kijf staat dat we een wekelijkse rustdag nodig hebben en helemaal in onze doordraaiende wereld. De sabbat is aan Israël gegeven en heeft veel oudere papieren dan de zondag. Laten de joden vooral de sabbat houden. De ‘sabbat vieren’ is te feestelijk.[38] Een kleine minderheid van het christendom houdt vast aan of keert terug naar de sabbat, maar de meerderheid viert al sinds de gemeente in Handelingen de –wat wij noemen- zondag. Je kunt de sabbatsvierders geen onverschilligheid verwijten, maar zij kunnen wel in hun gedrevenheid doorslaan, door consequent niet slechts een deel maar de hele wet proberen te houden. Het is absoluut niet de bedoeling om je heil af te laten hangen van het op de juiste tijd houden van de rustdag. Gevaar is dat bijzaken tot hoofdzaken worden verheven en dat je heil hier van af zou hangen. De Heer Jezus heeft de op zich volmaakte wet niet aan christenen opgelegd. Niet door de werken van de wet, maar door geloof worden we gered.[39] Je verdiepen in onze joodse wortels, compleet met rituelen en feesten kan geen kwaad, integendeel. De vervangingstheologie (de kerk in de plaats van Israël) is een grote fout geweest, maar de vervanging van Heer Jezus Christus door de Israël deugt evenmin. Er zijn gelovigen die Israël ontdekt hebben en daar idolaat op reageren of zelfs zich bekeren tot het jodendom. Israël is inderdaad en blijft Gods uitverkoren volk, maar God heeft er wel een haat-liefdeverhouding mee. Christenen uit de heidenen zijn trouwens geen haar beter. Het heil is uit de joden (Joh.4:22) en voor de joden (Rom.1:16) maar wel door de jood Jezus Christus. ‘Laat niemand u iets voorschrijven op het gebied van eten en drinken of het vieren van feestdagen, nieuwemaan en sabbat. Dit alles is slechts [maar dit woord is door vertalers toegevoegd en staat dus niet in de grondtekst!] een schaduw van wat komt – de werkelijkheid is Christus.’ (Kol. 2:16–17). Ik las ergens[40]: De zevende dag is de dag van God de Vader. Hij heeft gerust van Zijn werken. De eerste dag is van God de Zoon. Jezus heeft op de zevende dag in het graf gelegen. Hij heeft de rust aangebracht voor Zijn volk. De maandag tot en met de zaterdag zijn de dagen van de Heilige Geest. Alle dagen zijn, alle tijd en de eeuwigheid is van God. Het laatste wat ik op mijn pc-scherm lees is: ‘slaapstand geactiveerd’. Zonder schroom mag ik u ‘welterusten’ wensen, rusten in het volbrachte werk van de allerberoemdste jood Jezus Christus.

drs. W.J.A. Pijnacker Hordijk (update aug 2017)

[1] Angelique Rijlaarsdam, Weg met de ‘antisemitische’ zondag, Trouw, 5-7-2003. Ook publicist drs. J. van Barneveld verwacht dat dat steeds meer christenen de sabbat zullen gaan vieren en dat de rol van die dag “belangrijker” gaat worden. Marcus Wisse, De zondagsdwaling?, Visie 9-15 nov. 2002, p. 69

[2] H.J. Verwoerd kondigt vertrek aan, Uitdaging, okt. 2002
[3] E.G. Hoekstra en M.H. Ipenburg, Handboek Christelijk Nederland (Kampen: Kok, 2008) p. 484 [4] Krijn de Jong, Gezegende Sabbat, de Oogst 2013, p. 20
[5] E.G. Hoekstra en M.H. Ipenburg, a.w., p. 411
[6] E.G. Hoekstra en M.H. Ipenburg,a.w., p. 251, 252
[7] Messiasbelijdend Nederland

Nederland telt ongeveer duizend Messiaanse christenen, verdeeld over zo’n dertig gemeenten. Allemaal onafhankelijke evangelisch-charismatische gemeenten, die op sabbat bijeenkomen, de joodse feesten vieren en bijvoorbeeld nooit varkensvlees op het menu zetten. Het overgrote deel van de leden is niet-joods, maar voelt een sterke verbondenheid met Israël en de joodse cultuur. Twaalf gemeenten sloten zich afgelopen zomer aan bij het opnieuw opgestarte Messiaans Platform. Dit christelijke netwerk “moet de lijm worden tussen gemeenten en een netwerk dat tussen het christendom en het jodendom in hangt,” zei mede-initiatiefnemer Anton de Ruiter in Trouw.Naast deze Messiaanse christenen telt ons land enkele honderden Messiasbelijdende joden, die tot de Tweede Wereldoorlog ‘christen-joden’ werden genoemd. Het merendeel van deze groep is bij een christelijke kerk aangesloten en een deel is lid van Hadderech. Deze vereniging heeft niet als doel een eigen ‘kerk’ te stichten, maar wil slechts de onderlinge band versterken. Een ander deel van de Joden die Jezus als Messias erkennen, komt in de Amsterdamse gemeente Beth Yeshua van rabbijn Lion Erwteman. Een cruciaal verschil met de leden van Hadderech is de kijk op de Wet, hoewel beide groepen Jezus als de Messias erkennen. Beth Yeshua leert echter dat de Wet nog volledig geldt voor iedere Messiaanse gelovige. Hadderech stelt juist dat de mens uit eigen kracht niet in staat is die Wet te houden en dat – door Jezus’ offer – ook niet meer hoeft te doen.

http://www.eo.nl/magazines/visie/artikel-detail/voormalig-voorganger-wordt-orthodox-jood/

[8] Ds. G. Abma verkiest sabbat boven zondagsheiliging, Trouw, 26-01-1999 http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/archief/article/detail/2567924/1999/01/26/Ds-G-Abma- verkiest-sabbat-boven-zondagsheiliging.dhtml, en Daniel Gillissen, Terugkeer naar de sabbat, Koers, p. 4, 12-2-1999

[9] John & Jackie Howard, Sjabbat sjalom Een kleurrijke ontdekkingsreis met John & Jackie Howard, (?: Exchange BV, 2012), p. 44

[10] Omdat God de Almachtige is en blijft, wordt Hij door iets te doen niet moe en is daardoor minder machtig. Hij heeft in die zin geen rust nodig. Rusten is hier in de zin van ‘ophouden met werken’.

[11] Ex.31:12-17, Neh.9:14, en Eze.20:12, 20
[12] Marc.2:23-28, 3:1-6, Luc.6:1-11
[13] Joh.1:17, Rom.6:14, 7:1-6, 2Kor.3:1-18, Ef.2:15, Kol.2:14, Gal.3:19-25
[14] Staan de tien geboden ook in de koran? Herman Takken, Evangelie & Moslims, maart 2012, p.12

[15] Neh.13:19, Jer.17:21-27, Joh.5:11 Een eroew ook wel eroev, erouv, eiroew of ejrew (volledig: eroew chatzerot) is een omheining of muur rond een gebied waarbinnen tijdens de sabbat goederen vervoerd mogen worden. Tegenwoordig wordt de eroew symbolisch uitgevoerd. Het is een draad die op boomhoogte (ongeveer zes meter hoog) rond een bepaald gebied gespannen wordt. Vrome joden mogen op de sabbat buitenshuis slechts een beperkt aantal passen bewegen en niets, behalve eigen kleding, dragen. De eroew creëert een fictieve omgeving waarbinnen joden zich tòch vrij mogen verplaatsen tijdens de rustdag. Ook binnen de eroew mag echter niet alles vervoerd worden, bijvoorbeeld geen schrijfwaren, omdat tijdens de sabbat niet geschreven mag worden. Voor orthodoxe joden is de aanwezigheid van een eroew een zeer belangrijke factor bij de keuze van een woonplaats. Gezien de praktische voordelen van een eroew, geven orthodoxe joden er de sterke voorkeur aan op een plek te wonen waar een eroew is. Zo kan men zonder eroew niet met een kinderwagen lopen, waardoor vrouwen met kleine kinderen zonder eroew de gehele sabbat het huis niet uit kunnen.

[16] Gen.17:12, Lev.12:4, Luc.2:21, Joh.7:22-24 Op die dag blijkt het bloed van de baby een heel gunstige samenstelling van het bloed het hebben, want het bloedstollingsmiddel protrombine bereikt dan een bovennormaal niveau van 110 %. drs. Ben Hobrink, Moderne wetenschap in de Bijbel De Bijbel is de wetenschap 3500 jaar vooruit, (Hoornaar: Gideon, 2005) pp. 77-79

[17] ‘Wat deze vereniging in feite hiermee voorstaat is het schrappen van het grondrecht op godsdienstvrijheid. Daarmee zullen we belanden in Middeleeuwse toestanden waar de Staat aan burgers straffen gaat voltrekken die door een bepaalde godsdienstige groepering zijn opgelegd. De Staat wordt daarmee verlaagd tot een instrument in de handen van kerkelijk gezag. In Islamitische landen zien we de gevolgen van zulk een beleid.’ Ingrid A. Wijngaarde, Een sabbatsreis van Genesis naar Openbaring Een studie over de betekenis van de sabbat in de bijbel, (Winschoten: Zonneveld, 1996), p. 56.

[18] De Sabbat Voor alle mensen, Bijbelstudie van de Immanuëlgemeente te Alblasserdam , p. 42, 43 [19] Jes.66:22, 23, Eze.46:1, Deut.30:8, Ex.31:16

[20] John & Jackie Howard, Sjabbat sjalom Een kleurrijke ontdekkingsreis met John & Jackie Howard, (?: Exchange BV, 2012), p. 33

[21] Kol.2:17, Hebr.8:5, 10:1
[22] Marc.1:21, 6:2, Luc.4:16, 31, 6:1-11,13:10-17, 14:1-6, Joh.5:1-18, 7:19-24, 9:1-41 [23] Hand.25:8, 28:17
[24] 1Kor.9:20, Hand.13:14, 42, 44, 15:21, 16:13, 17:2,3

[25] Drs. R. van Kooten, auteur van ‘Heiligt Mijn Naam en Mijn dag’ steekt de loftrompet over het historische feit dat de Here deze Constantijn heeft gebruikt om de zondag in te voeren. K. van der Zwaag, Ritme van zes plus één, Reformatorisch Dagblad, 26-8-1995. Hij gaat er aan voorbij dat deze keizer zich meer liet leiden door verering van de zon dan door verering van de joodse Zoon Jezus Christus, heer van de sabbat en niet van de zondag en bovendien vergeet hij dat deze wet een wig tussen jodendom en christendom heeft gedreven.

[26] Prof. Dr. J. Broekhuis, Waarom vieren wij de zondag?, Bijbel en Wetenschap, aug./sept. 1999, nr. 213, p. 146

[27] https://www.theologieportaal.nl/zondagsrust [28] eerste apologie 67.3

[29] D.K. Lowery, Lord’s Day, Evangelical Dictionary of Theology, Walter A. Elwell, (Grand Rapids: Baker Book House, 1986 4e druk) p. 648

[30] Prof. Dr. J. Broekhuis, Waarom vieren wij de zondag?, Bijbel en Wetenschap, aug./sept. 1999, nr. 213, p.147

[31] Jan Sjoerd Pasterkamp, A.s. zondag open / Zondags gesloten, Herstel dec. 2005/ jan. 2006, p. 8.

[31a] Dr. Patrick Nullens, 10 woorden van leven (Heerenveen: Medema, 2013), p.74

[32] John & Jackie Howard, Sjabbat sjalom Een kleurrijke ontdekkingsreis met John & Jackie Howard, (?: Exchange BV, 2012), p. 8, 11

[33] Bart Repko, Terug van Weggeweest Van Rome naar Jeruzalem, (Aalsmeer: Exchange, 2012), pp. 358, 359

[34] De Sabbat Voor alle mensen, Bijbelstudie van de Immanuëlgemeente te Alblasserdam, p. 3, 38

[35] Zie de brief van Paulus aan de Galaten, waarin hij de genade benadrukt in plaats van het houden van de wet.

[36] Ex. 16:22-26, 31:12-17, 35:3, Lev.25:4, Num.15:32-36, 2Kron.36:21, Neh.10:31, 13:15-21. Doordat het volk het sabbatsgebod menigmaal heeft overtreden ging het in ballingschap en kreeg het land alsnog zijn sabbatsrust.

[37] Gal.3:10, Jac.2:10
[38] Dit sabbat vieren komt slechts voor in twee volgende teksten in de volgende vertalingen:

NBG: Ex.31:16, Lev.23:32; Herz. St. Vert.: Lev.23:32; NBV: Ex.31:16. Belangrijker: kijken we naar het Hebreeuws dan zien we in Ex.31:16 het werkwoord asah (to observe) en in Lev.23:32 het werkwoord shabath (to keep). Dus ‘vieren’ is positiever vertaald dan ‘houden’. Het houden van al die 248 geboden en 365 verboden was niet zo’n feest, eerder een last. Vandaar dat de Here Jezus allen die door het houden van die 613 regels moe zijn geworden uitnodigt bij Hem te komen, want zijn juk is zacht en zijn last is licht. Mat.11:28, 29.

[39] Rom.3:21-24, Gal.2:16, 17, Fil.3:4-11

[40] ds. P. Molenaar, hervormd predikant te Dordrecht, in Digibron, kenniscentum Gereformeerde Gezindte, 26 februari 1999, door M. M. C. van der Wind-Baauw www.digibron.nl/search/detail/36c2b34032367b82cbac88b328c0f31c/in-de-schaduw-van-de-sabbat 


Share:Del.icio.us!Facebook!Google!Live!Yahoo!

Categorie: Bijbelstudie: geestelijke kennis